شرح حدیث
الإمام علیٌّ علیهالسلام:
وَسُئِلَ عَلَیْهِ السَّلامُ عَنِ التَّوْحِیدِ وَالْعَدْلِ فَقَالَ:
«التَّوْحِیدُ أَنْ لاَ تَتَوَهَّمَهُ، وَالْعَدْلُ أَلاَّ تَتَّهِمَهُ»
ترجمه روان و دقیق
از امام علی علیهالسلام درباره «توحید» و «عدل» پرسیدند، فرمود:
«توحید یعنی اینکه او را در ذهنت تصویر نکنی (و در قالب خیال و وهم نیاری)،
و عدل یعنی اینکه او را متهم نکنی (به ظلم، بیحکمت بودن، تبعیض یا بدی).»
شرح عمیق
این جمله یکی از نابترین، کوتاهترین و عمیقترین تعاریف توحید و عدل در تمام تاریخ کلام اسلامی است. امام در دوکلمه، دو رکن اصلی دین را به اوج رساندند:
۱. توحید: «أن لا تتوهَّمه»
«توهّم» یعنی خیالپردازی، تصور داشتن، شکلدادن در ذهن. انسان وقتی میخواهد خدا را بشناسد، ناخودآگاه او را شبیه مخلوقات میپندارد: دست دارد؟ صورت دارد؟ روی عرش نشسته؟ زمان و مکان دارد؟ امام میفرماید: توحید واقعی یعنی ذهنت را از هر گونه تصویر، شکل، جهت، حدومرز نسبت به ذات خداوند پاک کنی. این همان قله توحید افعالی و ذاتی است که در دعای عرفه امام حسین علیهالسلام هم آمده: «کَیْفَ یُسْتَدَلُّ عَلَیْکَ بِمَا هُوَ فِی نَفْسِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَیْکَ؟» خلاصه: هر تصویری که از خدا در ذهنت ساختی، آن خدا، خدای ساختهی ذهن توست، نه خدای واقعی. توحید یعنی نفی هر تصور و تخیل از ساحت قدس او.
۲. عدل: «ألا تتّهمه»
«اتهام» یعنی نسبتدادن ظلم، بیحکمت بودن، بیعدالتی، بیرحمی یا تبعیض به خدا. خیلیها وقتی مصیبت میبینند، بیمار میشوند، فرزندشان را از دست میدهند یا در دنیا ظلم میبینند، در دلشان میگویند:
«خدا چرا اینقدر بیرحم است؟»
«چرا فلانی اینقدر راحت زندگی میکند و من اینقدر بدبخت هستم؟»
«خدا چرا جلوی اینهمه ظلم را نمیگیرد؟» امام میفرماید: عدل واقعی یعنی هیچگاه حتی در خلوت دلت هم خدا را متهم نکنی. چون هر چیزی که در عالم رخ میدهد، یا حکمتش را نمیدانی، یا مصلحتش را نمیفهمی، یا هنوز نتیجهاش را ندیدهای. این همان چیزی است که در دعای جوشن کبیر میخوانیم: «یا اَعْدَلَ الْعادِلینَ» ای عادلترین عادلان
نتیجه در یک جمله
توحید یعنی خدا را از هر «شبیه چیزی بودن» پاک کنی،
عدل یعنی خدا را از هر «ظالم بودن» مبرا بدانی.
یا به تعبیر زیبای علامه طباطبایی رحمهالله: «توحید یعنی نفی شریک از او، و عدل یعنی نفی شریک در او.»
درس عملی برای ما
وقتی در سختی میافتی، بهجای اینکه بگویی «خدا چرا با من اینکار را کرد؟»، بگو: «خدایا! حتماً حکمتی دارد که من نمیفهمم.» وقتی تصویری از خدا در ذهنت شکل گرفت (مثلاً پیرمردی روی ابرها)، فوراً توبه کن و بگو: «سبحانک ما عرفناک حقّ معرفت».
این دوکلمه امام علی علیهالسلام، تمام کتابهای کلام و فلسفه را در خودش خلاصه کرده است.
علیٌّ مع الحقِّ والحقُّ مع علیٍّ
والسلام علی من اتبع الهدی
;
